Festiwale pod lupą: dlaczego potrzebujemy twardych danych?

Czy zastanawialiście się kiedyś, jak ogromną siłę rażenia mają polskie festiwale? Dane za rok 2023 mówią, że w Polsce zorganizowano aż 6,3 tys. imprez masowych, które zgromadziły łącznie 26,9 mln uczestników. Same wydarzenia artystyczno-rozrywkowe przyciągnęły ponad 10 mln osób, co czyni festiwale najbardziej popularnym i wręcz hegemonistycznym rodzajem wydarzenia oferującego odbiorcy kontakt z kulturą i sztuką w naszym kraju.

Mimo tej skali, branża festiwalowa wciąż boryka się z brakiem twardych danych i spójnych badań. Pozwoliłyby one precyzyjnie mierzyć wpływ wydarzeń na rozwój społeczny i gospodarczy, przewidywać trendy czy podejmować strategiczne decyzje w oparciu o rzetelne analizy. Wreszcie, badania wzmocniłyby pozycję organizatorów festiwali w dialogu z administracją publiczną, grantodawcami czy partnerami biznesowymi, umożliwiając formułowanie postulatów w oparciu o obiektywne analizy i mierzalne wskaźniki.

Festiwale jako barometry przemian

Podczas wykładu inauguracyjnego pierwszego FEST FORUM, 7 kwietnia 2025 roku, prof. Waldemar Kuligowski nakreślił fascynującą trajektorię rozwoju polskich festiwali. Od lat 60., gdy dominowała kontrola i system koncesyjny, przez „festiwalizację buntu” w latach 80., aż po współczesną komercjalizację i model „serious leisure”.

Z badań i analiz wynika, że festiwale w Polsce często wyprzedzały zmiany ekonomiczne i polityczne, stając się swoistymi inkubatorami społeczeństwa obywatelskiego.

Dziś festiwalowe społeczności tworzą wspólnoty smaku. Odbiorcy nie szukają już tylko rozrywki, ale, jak określił to prof. Kuligowski, „czasowej wspólnoty empatycznej”, podzielającej te same wartości estetyczne i etyczne.

Festiwale nieustannie zmieniają swoje role i funkcje – musimy umieć tę zmiany opisać, zmierzyć i zrozumieć. Bez tego trudno ocenić, czy sektor rzeczywiście odpowiada na współczesne wyzwania społeczne i ekonomiczne, czy jedynie reaguje na bieżącą koniunkturę.

Kluczowe wyzwania badawcze

Uczestnicy FEST FORUM jednoznacznie wskazali, że bez systemowego podejścia do badań trudno będzie o skuteczne rzecznictwo i walkę o stabilne finansowanie. Do kluczowych postulatów badawczych należą:

• Wpływ na rozwój lokalny: potrzebujemy dowodów na to, jak festiwale zmieniają infrastrukturę i ekonomikę miast.
• Nowe „owskaźnikowanie”: tradycyjne miary, jak liczba sprzedanych biletów, są niewystarczające; musimy nauczyć się mierzyć budowanie kapitału społecznego i dobrostanu mieszkańców.
• Bariery organizacyjne: konieczne jest zdiagnozowanie wąskich gardeł w systemach grantowych i procedurach prawnych, które hamują rozwój sektora.
• Stworzenie zasobu do ewaluacji kryteriów i zasad programów grantowych: wyniki badań mogą służyć jako merytoryczna podstawa do oceny i optymalizacji programów wsparcia, w tym programów grantowych Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Tylko spójna wiedza pozwoli przełożyć doświadczenie środowiska na język zrozumiały dla decydentów i instytucji finansujących. To ważny krok do realnego wzmocnienia podmiotowości branży i warunek jej dojrzałego rozwoju.

W stronę wspólnego projektu badawczego

Jednym z wniosków płynących z warsztatów oraz przeprowadzonej podczas FEST FORUM ankiety Obserwatorium Trendów dla Kultury jest potrzeba uruchomienia wspólnego projektu badawczego. Festiwale często nawigują między ekspresją polityczną i wyrazem określonych poglądów i postaw życiowych, a ryzykiem stania się zdepolityzowanymi „blockbusterami artystycznymi”. Tylko rzetelne badania pozwolą nam zrozumieć, z którego miejsca wypowiada się dziś polska kultura i jak zaprojektować jej przyszłość w odpowiedzi na zmiany społeczne.

Zrozumienie danych to nie tylko statystyka – to budowanie nowej narracji, która przekona decydentów, że festiwale to nie efemeryczne, krótkotrwałe imprezy, ale kluczowa infrastruktura kultury.