W poszukiwaniu nowej polityki kulturalnej

Polska branża festiwalowa, mimo swojej dominującej pozycji jako najbardziej dostępna i popularna forma uczestnictwa w kulturze, mierzy się z paradoksem bycia systemowym sierotą. Raport z FEST FORUM ujawnia, że festiwale stały się potężnym formatem prezentowania sztuki, przyciągającym miliony uczestników, a jednocześnie wciąż traktowane są przez decydentów jako doraźne fajerwerki, a nie trwały element tkanki społecznej.

Współczesna polityka kulturalna – zarówno ta państwowa, jak i samorządowa – często nie nadąża za dynamicznymi zmianami w branży. Sektor festiwali wyrósł już z czysto rynkowych ram, stając się przede wszystkim przestrzenią budowania postaw obywatelskich i kształtowania ważnych społecznie wartości.

Podstawowym problemem jest brak nawyku planowania strategicznego i długofalowego, który dotyka obie strony dialogu: organizatorów oraz samorządy. Wiele miast nie posiada jasnej strategii rozwoju kultury, co zmusza twórców wydarzeń do toczenia co rok tej samej walki o środki finansowe i utrudnia budowanie trwałych relacji z publicznością. Ta doraźność finansowania rodzi zjawisko kruchości sektora, który staje się zakładnikiem zmian politycznych czy budżetowych. Dodatkowo rywalizacja miast o znane festiwale często budzi niepotrzebne emocje. Zmianę lokalizacji festiwalu często traktuje się jak nielojalność, a nie szansę na rozwój. Równie dużym problemem jest brak współpracy między urzędami. Kultura nie może działać w oderwaniu od reszty. Raport Fest Forum wskazuje jasno: festiwale muszą być traktowane całościowo i uwzględniane przy planowaniu transportu, turystyki, bezpieczeństwa czy ochrony środowiska.

Szczególnie istotny okazuje się wątek wykluczenia komunikacyjnego; dla festiwali organizowanych poza wielkimi metropoliami brak sprawnego transportu publicznego staje się barierą nie do przebycia, uniemożliwiającą realizację idei demokratycznego dostępu do kultury. W tym kontekście polityka kulturalna musi zostać zdefiniowana na nowo jako narzędzie rewitalizacji przestrzeni i budowania dobrostanu lokalnych społeczności, a nie tylko jako mecenat nad artystycznym wydarzeniem.

Aby wyjść z tego impasu, środowisko festiwalowe – zainspirowane europejskimi wzorcami promowanymi przez European Festivals Association (EFA) – proponuje zmianę narracji. Postuluje się odejście od postrzegania festiwali jako drenażu budżetu na rzecz uznania ich za niezbędną infrastrukturę kultury. Taka zmiana optyki otwiera drogę do innowacyjnych rozwiązań finansowych, takich jak powołanie Zielonego funduszu kultury, wprowadzenie wieloletnich cykli grantowych czy stworzenie mechanizmów zachęcających spółki skarbu państwa do stabilnego wspierania sektora. Jednocześnie, jak pokazał przykład Szkocji, strategiczne uznanie festiwali za narzędzie promocji kraju może stać się kołem zamachowym dla całej gospodarki kreatywnej.

Ostatecznym wnioskiem płynącym z pierwszego Fest Forum jest konieczność sieciowania i budowania wspólnej reprezentacji interesów. Bez silnego, zjednoczonego głosu, branża pozostanie rozproszona i podatna na szkodliwe praktyki, takie jak nepotyzm czy nieuczciwa konkurencja. Przyszłość polityki kulturalnej w Polsce musi opierać się na solidarności w praktyce – od współdzielenia zasobów w ramach “spółdzielni kultury”, po wspólne badania nad wpływem festiwali na rozwój społeczny. Tylko wtedy festiwale będą mogły w pełni pełnić swoją misję jako przestrzenie dialogu, empatii i realnej zmiany społecznej, przekraczającej granice pokoleń i sektorów.

Źródło: Fest Forum Raport